Librije Westerkerk Enkhuizen

Voor de vierde maal heeft de Stichting Boek&Wurm financieel bijgedragen aan de restauratie van boeken uit de Librije in Enkhuizen.
Ditmaal hebben drie restauratoren gewerkt aan herstel van boeken.

Herre de Vries van restauratie Nijhoff Asser

Als eerste heeft Herre de Vries van restauratie Nijhoff Asser 23 boeken gerestaureerd. Het verslag telt 53 pagina’s. De volgende titels werden onder andere onder handen genomen:

Flacius, Matthias (1520-1575). Ecclesiastica historia. Bazel: Johannes Oporinus en Nikolaus
Brylinger, 1560-1574. Totaal acht delen.

La Bigne, Marguerin de (1546-1589). Magna bibliotheca veterum patrum et antiquorum scriptorum
ecclesiasticorum. Parijs: Jean Billaine, Simeon Piget en Frédéric (I) Léonard, 1654. 2°. Totaal 12 delen.

Nauclerus, Johannes (1425-1510). Chronica succinctim co[m]praehendentia res memorabiles
seculoru[m] omnium ac gentium, ab initio mundi usq[ue] ad annum […] M.CCCCC. Keulen: Peter
Quentel, mrt. 1544.

Clairvaux, Bernard de (1090-1153). Opera omnia. Parijs: Claude Chevallon, 1540 (col.: 1536).

Athanasius Alexandrinus (ca. 296-373). Operra[!]. Ed. Nicolas Bérauld (1473-1550) [e.a.]. Parijs:
Jean (I) Petit, jul. 1520.

Bij ieder boek is een beschrijving van de fysieke conditie van het boek en de schade die aangepakt moet worden. Dit betreft schuifschade, ontbrekend kapitaal, lacunes in het leer, roestvlekken, gaten door ontbrekende kettingklampen en sloten en loszittende boekblokken. Bij de boeken van Maguerin de la Bigne waren er knikjes en barstjes in het perkament. Ook werd een schimmeltest uitgevoerd. Daarna volgt een omschrijving per boek van uitgevoerde handelingen en de gebruikte materialen. Bij de restauratie werd interessante maculatuur gevonden bij Matthias Flavius , deel 2 en bij Anthanasius Alexandrinus.

Boekrestauratie de Valk

Marijn de Valk nam een aantal andere boeken in behandeling. Het verslag telt 151 pagina’s waarin veel foto’s geplaatst zijn van de boeken vóór, tijdens en na de behandeling. Details zoals maculatuur die zichtbaar wordt bij het verwijderen van de boekband, zijn verrassend. Van ieder boek is de titel, een materiële toestand, mogelijk eerdere restauraties, de afmetingen en de herkomst beschreven.

Citaat: “Herkomst- In 1588 werd de eerste schenking aan de Librije Enkhuizen gedaan waarna de
en/of bewaargeschiedenis collectie gedurende de zeventiende eeuw sterk groeide. Halverwege de
achttiende eeuw stagneerde de groei van de bibliotheek. De 586 boeken
werden altijd bewaard in de ruimte waarin ze nu nog staan; de eerste
verdieping van een stenen gebouw dat tegen de zijkant van de Westerkerk is
gebouwd en die bereikbaar is via een wenteltrap. De ruimte was lange tijd
onverwarmd en er valt daglicht op de boekruggen door ramen aan één kant
van de bibliotheek. De afgelopen tien jaar zijn de boeken tijdelijk verhuisd
naar de magazijnen van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.
Ondertussen is de bibliotheekruimte in de Westerkerk voorzien van
klimaatbeheersing en is er UV-werend glas voor de ramen geplaatst.
Voor meer informatie over dit specifieke boek zie de catalogus van Daphne
Wouts.”

Dan volgt de conserveringsvraag en een beschrijving van een voorgestelde en uitgevoerde behandeling. Ook wordt aandacht besteed aan de nazorg. Vanwege de kwetsbaarheid van de boeken is bij het bewaren de temperatuur, de luchtvochtigheid en licht bepalend voor het behoud. In het geval van inktvraat is de wens dit te vertragen of te stoppen. En overslagdoos kan bijvoorbeeld bescherming bieden.

Bij ieder boek staat een inzichtelijk lijstje. Bijvoorbeeld:
Fysieke conditie voor behandeling: Slecht
Stabiliteit: Matig
Urgentie van de restauratie: Urgent, kan ingepland worden
Fysieke conditie na behandeling: Goed /stabiel

documentatie Marijn de Valk -restauratie Librije Enkhuizen 2024-2025-6

Theoretische verhandeling over sterrenkunde en kosmografie ten behoeve van
de zeevaart, met informatie over astronomische en zeevaartkundige
instrumenten]. [tussen 1655 en 1660]. [Reson, Focke Eltjesz (-1679)].

documentatie Marijn de Valk -restauratie Librije Enkhuizen 2024-2025-17

Corpus iuris civilis Iustianei. Ed. Accursius (1182-1263), Antoine Leconte
(1526-1586) en Denis Godefrov (1549-1622). Orléans/Gèneve: Estienne
Gamonet voor Théodore de Juges, 1625. Zeven banden (nummer 142 is het registerdeel)

documentatie Marijn de Valk -restauratie Librije Enkhuizen 2024-2025-44

Corpus iuris canonici avbsolutiss. in III. partes distinctum. Nieuwe druk.
Lyon : voor Michael Chevallier, 1624.
Drie banden

documentatie Marijn de Valk -restauratie Librije Enkhuizen 2024-2025-70

Brisson, Barnabé (1531-1591). Lexicon juris Nieuwe druk. Frankfurt am
Main: Johann Wechel voor Sigmund Feyerabond, Henricus Tacquius en
Peter Fischer, 1587
Convoluut

documentatie Marijn de Valk -restauratie Librije Enkhuizen 2024-2025-86

documentatie Marijn de Valk -restauratie Librije Enkhuizen 2024-2025-106

Galenus, Claudius (ca. 129- ca. 210-216) Omnia quae extant opera. 5^de
druk. Venetië : Luca Antonio (II) Giunta, 1576-1577.
Drie banden

documentatie Marijn de Valk -restauratie Librije Enkhuizen 2024-2025-122

Hippocrates (ca. 460-377? V. Chr.). Coaca praesagia, opus plane divinum,
et cerae medicinae tanquam thesaurus. Ed. Jacques Houllier en Desiderius
Jacotius. Lyon: Guillaume Roville, 1576.

Korthagen Boekrestauratie

De laatste portie boeken is gerestaureerd door Ilse Korthagen.
De boeken hadden flinke schade dus er is veel werk verzet . Enkele titels waren:

Perotti, Niccoló (ca. 1430-1480)
Titel: Cornucopi[a]e […] quod est erarium Latine lingue reru[m]q[ue] ac verborum […] in
Martialis explanatione[m] editu[m]

Merula, Paullus (1558-1607)
Titel: Cosmographiae generalis libri tres. Item Geographiae particularis libri quatuor

Eustathius Thessalonicensis (ca. 1110-1198)
Titel: In Homeri Iliadis et Odysseae libros…

Rolewinck, Werner (1425-1502)
Titel: Fasciculus temporum

Münster, Sebastian (1489-1552)
Titel: Dictionarium Chaldaicum non ta[m] ad Chaldaicos interpretes q[uam] rabbinoru[m]
intelligenda co[m]mentaria necessarium

Het laat zien dat de Librije een grote verscheidenheid aan boeken herbergt.
Het verslag beschrijft van ieder boek het boek zelf, de schade en de behandeling.
Ook bij deze boeken is maculatuur gevonden in de rug en de boekband.

Documentatie restauratie boeken Librije enklhuizen - Ilse Korthagen-29

Gilbert, William (1540-1603)
Titel: De magnete, magneticisque corporibus, et de magno magnete tellure

Documentatie restauratie boeken Librije enklhuizen - Ilse Korthagen-10

Veen, Adriaen (1572-ca. 1631)
Titel: Napasser vande westersche ende oostersche zee-vaert

Documentatie restauratie boeken Librije enklhuizen - Ilse Korthagen-19

Josephus, Flavius (ca. 37-ca. 100)
Titel: Antiquitatum Iudaicarum libri XX.

Documentatie restauratie boeken Librije enklhuizen - Ilse Korthagen-15

Josephus, Flavius (ca. 37-ca. 100)
Titel: Opera [Grieks en Latijn]

Documentatie restauratie boeken Librije enklhuizen - Ilse Korthagen-23

Rossi, Girolamo (1539-1608)
Titel: Italicarum et Ravenatum historiarum […] libri XI

Librije Westerkerk Enkhuizen

Nederland kent nog maar één 17e-eeuwse stadsbibliotheek die bewaard is gebleven op haar oorspronkelijke locatie en dat is de Librije van Enkhuizen.

Restauratie twee boeken

In 2021 zijn bij RNA door Herre de Vries twee boeken gerestaureerd voor de Librije Enkhuizen. Dit waren:

Adrianus Spiegelius, De humani Corporis Fabrica Libri decem (gedrukt in Venetie, 1672)
Adriaan van den Spiegel (Brussel1578-Padua 1625) was een Vlaams anatoom, chirurg en plantkundige.
Carolus Clusius, Rariorum Historia sex libris (gedrukt bij Plantijn Moretus in Antwerpen 1601)
Carolus Clusius (Atrecht 1526-Leiden 1609) was een franstalige geleerde uit de zuidelijke Nederlanden, arts en botanicus. Hij speelde een grote rol bij de verspreiding van de aardappel en de tulp in Europa.

Het verslag per boek bestaat uit een zorgvuldige objectbeschrijving met vermelding van de conditie van het boekblok, de band en de sluitingen. De schade wordt beschreven van platen, leer en naaiwerk. Er zijn scheuren, vouwen en loszittende delen.
Daarna volgt een beschrijving van uitgevoerde handelingen ter restauratie en ook daarbij vernoeming van alle gebruikte materialen. Bijgevoegd is een lijst met de herkomst van gebruikte materialen.

Het boek van Spiegelius bleek maculatuur te bevatten die bestudeerd is door Ed van der Vlist van de Koninklijk Bibliotheek. Een stuk uit het kopvel was het best te identificeren. Het fragment is uit een brevirium, een boek met teksten voor het koorgebed, en wel het antifoon voor de paaszondag, de vijfde zondag van de vastentijd. Het schrift doet vermoeden dat het uit onze contreien komt en niet van voor midden 15de-eeuw dateert.

Spigelius

gevonden maculatuur

Clusius

Stirpium historiae pemtades

In 2017 werd het werk Stirpium historiae pemtades van Dodonaeus, gedrukt in 1585 in Antwerpen, op verzoek van het bestuur van Stichting Librije Westerkerk Enkhuizen gerestaureerd. Het ging bij dit boek vooral om het vervangen van de band die in 1989 is geplaatst. Het papier van het boekblok is over het algemeen in zeer goede conditie, maar de band kwam tussen schutbladen en boekblok los van het boekblok. Stirpium historiae pemtades behoort tot de topstukken van de collectie van de Librije en wordt vaak getoond bij rondleidingen. Het was om die reden van belang de vorige band te vervangen voor een band die de inhoud beter draagt en beschermt. Ook bestond de wens het boek een band te gegeven die zou aansluiten bij de historische banden van de Librije uit dezelfde periode. Er is een reconstructie gemaakt op grond van de sporen op het boek waaruit af te leiden viel welk type band er omheen gezeten had. Zo zijn bijvoorbeeld op de oorspronkelijke schutbladen geen verkleuringen te zien die erop zouden kunnen wijzen dat de band bekleed is geweest met leer. De restaurator uit 1989 koos voor perkament, omdat de oorspronkelijke band misschien ook in perkament gebonden was geweest. Deze vermoedens konden niet met zekerheid worden bevestigd, maar leidden wel tot de keuze om perkament te gebruiken bij het maken van een nieuwe band. Kalfsperkament was het meest gebruikelijk in de Lage Landen in die tijd.

Gezien de opliggende bindingen van touw, moet de eerdere band waarschijnlijk een band met vaste rug zijn geweest. Bij de ribbenband die gereconstrueerd is, is de rug bewust los gelaten van het boekblok om zo stijfheid van de rug te voorkomen.

Ook moest de nieuwe band een blindstempel krijgen. Over de originele bestempeling is niets bekend. Er is daarom gekozen om de stempel op het Herbarium van Dodonaeus, een ander werk van dezelfde auteur, na te maken. Dit stempel en vergelijkbare stempels komen op meer banden van de Librije voor.

Op de plaats waar de aanhechtingen van oude sluitlinten gezeten moeten hebben, zijn restjes groene draad gevonden. De band heeft daarom twee paar groene linnen sluitlinten gekregen.

Nadat de oude band geheel van het boekblok gescheiden was en aan het boekblok de nodige papierreparaties waren gedaan, kon het in de nieuwe band worden bevestigd.

2017069_dodonaeus_m_01-demonteren-papierrep_IMG_6418_resultaat

Vesalius

In 2015 werd Vesalius uit de Enkhuizer Librije gerestaureerd door Herre de Vries.

Andreas Vesalius (Brussel, 31 december 1514 – Zakynthos (Griekenland), 15 oktober 1564) was een Zuid- Nederlandse arts en anatoom. Vesalius was een van de grondleggers van de anatomie. Hij schreef het eerste complete boek over de menselijk anatomie, De humani corporis fabrica libri septem gedrukt door Johannes Oporinus (Bazel, 1543).

Het betrof een grondige restauratie met demontage, nieuw naaisel voor het boekblok, en wederopbouw van de band waarvan ontbrekende rug en kantbeslag ontbreken.